Już w grudniu ustawodawca opublikował projekt ustawy, w którym uregulowane zostało między innymi pełnomocnictwo medyczne. Instytucja, która z całą pewnością ma kapitalne znaczenie dla całej branży ochrony zdrowia. Instytucja, która była wyczekiwana przez lata. Jak zatem prezentuje się projekt? Niektóre rozwiązania mogą wzbudzać pewne wątpliwości, choć nie można im odmówić słuszności. O tych wątpliwościach, ale nie tylko, rozmawiamy w odcinku 70 podcastu z Małgorzatą Trzeciak, prawniczką działu prawnego Gardens Tax & Legal.
Z odcinka dowiesz się między innymi:
-> Kiedy ustanowienie pełnomocnika medycznego jest możliwe?
-> Czy można mieć więcej niż jednego pełnomocnika?
-> O co chodzi z koniecznością „aktywowania” pełnomocnictwa?
Zapraszam do słuchania!
Projekt ustawy z 9 grudnia 2024 r. wprowadza do polskiego prawa pełnomocnictwo medyczne, ale nie jako odrębną instytucję – jest ono elementem szerszego pełnomocnictwa rejestrowanego, uregulowanego w kodeksie cywilnym. Takiego pełnomocnictwa może udzielić wyłącznie osoba pełnoletnia i tylko jednej osobie, która będzie umocowana zarówno do spraw majątkowych, jak i do wyrażania zgody lub sprzeciwu wobec świadczeń zdrowotnych. Samo udzielenie pełnomocnictwa nie wystarczy, żeby pełnomocnik mógł działać – potrzebne są jeszcze dwa zaświadczenia lekarskie i wpis protokołu poświadczenia do rejestru pełnomocnictw. To właśnie ten dwustopniowy mechanizm budzi największe wątpliwości praktyczne, bo w sprawach medycznych liczy się czas.
Najważniejsze wnioski
- Projekt zakłada wyeliminowanie z obrotu prawnego instytucji ubezwłasnowolnienia – całkowitego i częściowego – i zastąpienie jej instytucjami wspierania decyzji.
- Pełnomocnictwo medyczne nie jest w projekcie odrębnym pełnomocnictwem – to element pełnomocnictwa rejestrowanego, regulowanego kodeksem cywilnym, a nie ustawami dotyczącymi działalności leczniczej czy praw pacjenta.
- Pełnomocnictwa rejestrowanego można udzielić tylko jednej osobie – nie da się mieć osobnego pełnomocnika do spraw urzędowych i osobnego do decyzji zdrowotnych.
- Umocowanie ma charakter dwustopniowy: najpierw akt notarialny i wpis do rejestru, a dopiero później – po przedstawieniu dwóch zaświadczeń lekarskich – wpis protokołu poświadczenia, od którego pełnomocnik faktycznie może działać.
- Ustanowienie pełnomocnika rejestrowanego pociąga za sobą skutki uboczne: wygasa prokura, wygasają pełnomocnictwa do tych samych czynności i powstaje rozdzielność majątkowa w małżeństwie.
- Na ten moment nie ma projektu przepisów wykonawczych, które określałyby termin wydania zaświadczenia lekarskiego ani wysokość kosztów.
Dlaczego mówimy „tak zwane” pełnomocnictwo medyczne?
Bo w języku ustawy takiej instytucji nie ma. Projekt posługuje się pojęciem pełnomocnictwa rejestrowanego, a pełnomocnictwo medyczne jest tylko jego elementem.
Pełnomocnictwo rejestrowane jest regulowane przede wszystkim przez kodeks cywilny – a więc wcale nie przez ustawy dotyczące stricte działalności leczniczej czy praw pacjenta. Obejmuje ono umocowanie do wszystkich czynności związanych z osobą mocodawcy i jego majątkiem, w tym możliwość wyrażania w jego imieniu zgody albo sprzeciwu na udzielanie świadczeń zdrowotnych lub na inne czynności medyczne.
To istotna zmiana względem założeń do projektu, które pojawiły się wcześniej. Z tamtych założeń można było wyczytać, że pełnomocnictwo medyczne ma być pełnomocnictwem odrębnym. Ustawodawca zdecydował się jednak na inne rozwiązanie.
Po co ta zmiana? Koniec ubezwłasnowolnienia
Celem projektowanej zmiany jest przede wszystkim wyeliminowanie z obrotu prawnego instytucji ubezwłasnowolnienia – i częściowego, i całkowitego. Zamiast niej ma zostać wprowadzona instytucja wspierania decyzji.
Chodzi o dostosowanie polskiego prawa do wymagań prawa międzynarodowego, na przykład Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych sporządzonej w Nowym Jorku 13 grudnia 2006 r. W art. 12 ust. 3 państwa strony zobowiązują się do podjęcia odpowiednich środków, by zapewnić osobom z niepełnosprawnościami dostęp do wsparcia, którego mogą potrzebować w trakcie korzystania ze swojej zdolności do czynności prawnych.
Projekt zakłada przy tym, że dorosła osoba nie może zostać pozbawiona zdolności do czynności prawnych. Raz nabyta – pozostaje z nią i nie jest ograniczana ani odbierana, tak jak działo się to przy ubezwłasnowolnieniu. Z punktu widzenia cywilistycznego to naprawdę bardzo duża zmiana.
Istotne jest też to, co wynika z uzasadnienia projektu: w przypadku osoby pełnoletniej korzystającej z instytucji wsparcia powinno się kierować jej preferencjami i poglądami, zwłaszcza uwzględniać życzenia, które już wcześniej wyraziła. Dopiero gdyby nie dało się ich zbadać, trzeba kierować się jej najlepiej pojętym interesem.
To ma bezpośrednie przełożenie na pełnomocnictwo medyczne. Pełnomocnikiem ma być osoba, która zna zapatrywania mocodawcy – nie osoba przypadkowa. Przy zabiegach medycznych trzeba znać poglądy osobiste i wiedzieć, na jakie zabiegi dana osoba wyraziłaby zgodę; są przecież religie zabraniające określonych badań czy zabiegów. Pełnomocnik ma być przedłużeniem woli osoby, która ze względu na stan zdrowia nie może już sama wyrazić swoich życzeń co do procesu leczenia.
Cztery instytucje, nie jedna
Pełnomocnictwo rejestrowane to tylko jedna z czterech instytucji wprowadzanych ustawą. Pozostałe to asystent prawny, kurator wspierający i kurator reprezentujący.
To z kolei oznacza cały szereg zmienianych ustaw: kodeks rodzinny i opiekuńczy, kodeks cywilny, kodeks postępowania cywilnego, prawo o notariacie oraz ustawa o prawach pacjenta. Pakiet jest duży.
Czy można mieć więcej niż jednego pełnomocnika?
Nie. Pełnomocnictwa rejestrowanego można udzielić tylko jednej osobie. Trzeba więc wykluczyć sytuację, w której mamy jednego pełnomocnika od czynności prawnych, a drugiego od wyrażania zgody na świadczenia medyczne.
Jeżeli decydujemy się na pełnomocnika dlatego, że chcemy mieć kogoś do spraw zdrowotnych, musimy liczyć się z tym, że będzie to nasz ogólny pełnomocnik rejestrowany także do pozostałych czynności. Mówiąc kolokwialnie – jedna osoba od wszystkiego.
Czy to dobre rozwiązanie? Ocenę przyniosą dopiero lata funkcjonowania tych przepisów. Wątpliwości są jednak konkretne: każdy z nas ma w otoczeniu inne osoby, które lepiej poruszają się w sprawach urzędowych i prawnych, a inne, które usiądą z nami w szpitalu, gdy nie możemy sami podejmować decyzji. Znaczenie ma też poziom zaufania – inny wobec osoby zajmującej się sprawami urzędowymi, a inny wobec kogoś, kto ma decydować o naszym zdrowiu, gdy jesteśmy nieprzytomni i bez kontaktu.
Z uzasadnienia projektu wynika, że ustawodawca traktuje to pełnomocnictwo jako alternatywną formę samostanowienia na wypadek przyszłej niepełnosprawności – stąd założenie, że jeden pełnomocnik obejmuje wszystkie sprawy, bez rozróżniania na czynności medyczne i urzędowe. W praktyce może to być niepraktyczne: przy nagłym wypadku samochodowym na jednym pełnomocniku spocznie obowiązek przeprowadzenia wszystkich formalności urzędowych i jednocześnie prowadzenia procesu leczenia. To ogromna odpowiedzialność – jeden sobie z nią poradzi, inny niekoniecznie.
Pewnym uzupełnieniem jest to, że pełnomocnik już po powstaniu umocowania może ustanowić pełnomocnika do konkretnej czynności. To jednak decyzja samego pełnomocnika, a nie mocodawcy.
Kto może ustanowić pełnomocnika i kto może nim zostać?
Pełnomocnika rejestrowanego może ustanowić wyłącznie osoba pełnoletnia – i wyłącznie osoba pełnoletnia może nim zostać. Rozważania o tym, czy pełnomocnika mogłyby ustanowić dzieci powyżej trzynastego czy szesnastego roku życia, projekt zamyka.
Wymagania wobec pełnomocnika:
- nie może być osobą skazaną za umyślne przestępstwo ani przestępstwo skarbowe – musi przedstawić zaświadczenie o niekaralności wystawione nie wcześniej niż miesiąc przed złożeniem oświadczenia,
- nie może być osobą, która sama wymaga wsparcia – czyli ma ustanowionego kuratora reprezentującego albo umocowanego dla niej pełnomocnika rejestrowanego.
Jeżeli mocodawca ma już pełnomocnika rejestrowanego, druga taka czynność będzie nieskuteczna – pełnomocnictwo dla drugiego pełnomocnika po prostu nie powstanie. Najpierw trzeba odwołać poprzedniego.
Na co jeszcze uważać?
Ustanowienie pełnomocnika rejestrowanego wywołuje skutki, o których łatwo zapomnieć. Z chwilą powstania umocowania:
- wygasa prokura,
- wygasają pełnomocnictwa udzielone przez mocodawcę do tych samych czynności, które obejmuje pełnomocnictwo rejestrowane,
- powstaje rozdzielność majątkowa w małżeństwie.
Dodatkowo, jeżeli mocodawca miał kuratora reprezentującego, kuratela ta wygasa. A w sytuacji, w której jest już umocowany pełnomocnik rejestrowany, sąd nie ustanowi kuratora reprezentującego ani wspierającego. To realna praktyczna pułapka, o której trzeba pamiętać przy planowaniu.
Jak ustanowić pełnomocnictwo medyczne u notariusza?
Trzeba udać się do notariusza razem z przyszłym pełnomocnikiem. Pełnomocnictwo jest jednostronną czynnością prawną, ale mimo to udziela się go w obecności osoby, którą chcemy upoważnić.
Oświadczenie mocodawcy jest składane w formie aktu notarialnego i wpisywane do rejestru pełnomocnictw przez notariusza, który to oświadczenie odbiera.
To czynność ściśle osobista – podobnie jak testament, pełnomocnictwa rejestrowanego nie może ustanowić pełnomocnik.
O co chodzi z koniecznością aktywowania pełnomocnictwa?
Ustawodawca przewidział dwustopniowy sposób umocowania. Sam fakt udzielenia pełnomocnictwa jeszcze nie powoduje, że pełnomocnik może działać.
Pełnomocnik może działać dopiero z chwilą wpisu protokołu poświadczenia pełnomocnictwa rejestrowanego w rejestrze pełnomocnictw. Wpisu dokonuje notariusz – na wniosek pełnomocnika, przy jego udziale i po złożeniu przez niego dwóch zaświadczeń lekarskich, z których wynika, że mocodawca znajduje się już w stanie uniemożliwiającym samodzielne kierowanie swoim postępowaniem.
Przekładając to na ludzki język:
- Mocodawca ustanawia pełnomocnika u notariusza, notariusz wpisuje to do rejestru.
- Pełnomocnictwo jest jakby zawieszone do momentu, w którym mocodawca faktycznie nie może już kierować swoim postępowaniem.
- Wtedy rolą pełnomocnika jest uzyskanie dwóch zaświadczeń lekarskich potwierdzających ten fakt.
- Z zaświadczeniami pełnomocnik idzie do notariusza, ten dokonuje wpisu protokołu poświadczenia i wydaje pełnomocnikowi protokół. To moment, od którego pełnomocnik faktycznie może działać.
To trochę tak, jak z zakładaniem konta w internecie: konto już jest, ale przychodzi jeszcze link aktywacyjny. Dopóki się w niego nie kliknie, konto nie jest aktywne. Tyle że tutaj w link klika pełnomocnik – to on musi udać się do notariusza z wnioskiem o wydanie protokołu poświadczenia powstania pełnomocnictwa rejestrowanego.
Kto wydaje zaświadczenie lekarskie i kto płaci?
Zaświadczenie wydaje lekarz specjalista w dziedzinie psychiatrii lub neurologii. Do ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty projekt dodaje w tym celu jeden przepis – art. 42a.
W projektowanym art. 42a ust. 2 przewidziano, że lekarz specjalista, jeżeli uzna to za celowe przed wydaniem zaświadczenia, może zasięgnąć drugiej opinii – konsultacji z lekarzem psychiatrii, neurologii lub ewentualnie innej specjalizacji. Znając środowisko medyczne, można się spodziewać, że lekarze będą z tego korzystać. Zresztą muszą przecież wydać zaświadczenie na jakiejś podstawie.
Zgodnie z projektowanym art. 42a ust. 3 koszty wydania zaświadczenia oraz konsultacji ponosi pełnomocnik rejestrowany. Jakie to będą koszty i kto je ustali – nie wiadomo. Pewnie pojawią się przepisy wykonawcze, ale czy będzie to jedna stała stawka, czy widełki jak przy taksach notarialnych w niektórych czynnościach – tego na razie nie wiemy.
Nie wiemy też, czy procedura będzie sformalizowana, to znaczy czy będzie można zwrócić się tylko do lekarzy z określonej listy, jak przy biegłych sądowych, czy do każdego specjalisty chociażby z zakresu psychiatrii. Na ten moment projekt ustawy tego nie przesądza, a uzasadnienie milczy w tych praktycznych kwestiach.
Wysokość wynagrodzenia dla lekarzy będzie miała przełożenie na to, ilu z nich w ogóle zgłosi się do wydawania takich zaświadczeń – a szybkość wydawania opinii będzie zależna od ich obłożenia wnioskami.
Gdzie jest pięta achillesowa tej regulacji?
W czasie. Zestaw czynności potrzebnych do aktywowania pełnomocnictwa jest długi, a w sprawach medycznych czas liczy się nieprawdopodobnie.
Wyobraźmy sobie osobę nieprzytomną, bez kontaktu, wobec której trzeba podjąć decyzję dotyczącą leczenia. W przypadku zabiegów ratujących życie decyzję podejmują lekarze – tu się nie czeka, tu się po prostu działa. Ale jest cały szereg zabiegów, które może nie ratują życia, a mają ogromne znaczenie. W założeniu to pełnomocnik ma wyrazić na nie zgodę – tylko że nie zrobi tego od razu. A nawet gdyby to zrobił, bez protokołu poświadczenia nikt tej decyzji nie uzna.
Po drodze mamy bowiem: dokumentację medyczną, dwa zaświadczenia od lekarzy (którzy mogą jeszcze zasięgnąć konsultacji), a potem wizytę u notariusza. I dopiero wtedy pełnomocnictwo zostaje niejako aktywowane.
Dobra wiadomość: zgodnie z projektowaną zmianą w ustawie o prawach pacjenta pełnomocnik będzie uprawniony do uzyskania dokumentacji medycznej jeszcze przed wpisem protokołu, czyli zanim jego pełnomocnictwo zostanie aktywowane. To wszystko i tak jednak wydłuża procedurę.
Praktyczny skutek jest taki, że szpitalowi, który potrzebuje działać szybciej, pozostanie droga sądowa – jak dotąd jedyna przetarta w wielu sytuacjach możliwość, żeby proces rzeczywiście postępował szybko. Na razie brakuje projektu przepisów wykonawczych, które określałyby, w jakim czasie lekarz ma wydać opinię. Nawet gdyby ustawodawca założył krótki termin, pozostaje pytanie o realne obłożenie lekarzy – podobnie jak przy przepisach nakazujących sądom zrealizowanie czynności w określonym czasie, czego przy dużym obłożeniu spraw sędziowie nie zawsze są w stanie dotrzymać.
Wiele wykształci tu praktyka. Możliwe też, że procedura wykonawcza zostanie doprecyzowana na tyle jasno, że uzyskanie zaświadczeń i poświadczenia pełnomocnictwa będzie przebiegać bardzo szybko.
Jak ustaje pełnomocnictwo rejestrowane?
Najprostszą opcją jest odwołanie pełnomocnictwa przez mocodawcę. Można to zrobić w każdej chwili i z dowolnych przyczyn – ustawodawca nie przewiduje tu żadnych przesłanek, podobnie jak przy zwykłym pełnomocnictwie.
Co więcej, pełnomocnik może się pełnomocnictwa zrzec. To wydaje się bardzo pozytywne rozwiązanie – trudno wyobrazić sobie sytuację, w której ktoś, kto ma decydować o tak newralgicznych sferach życia, byłby zmuszony do pełnienia tej funkcji.
Do obu tych czynności – odwołania i zrzeczenia się – wymagana jest forma aktu notarialnego, a same czynności podlegają wpisowi do rejestru, tak by każdy zainteresowany wiedział, że dane pełnomocnictwo zostało odwołane.
Kiedy może wkroczyć sąd?
Sąd może zwolnić pełnomocnika z pełnienia funkcji, jeżeli jego działania albo zaniechania są sprzeczne z wolą mocodawcy, zagrażają jego interesom albo je naruszają. Kognicja sądu jest tu więc bardzo szeroka.
Sąd może to zrobić z urzędu albo na wniosek każdego zainteresowanego. W obszarze medycznym oznacza to, że jeśli działaniami pełnomocnika rejestrowanego zaniepokojony byłby lekarz – on również może złożyć wniosek do sądu. Przepisy przewidują, że sąd będzie miał miesiąc na rozpoznanie takiego wniosku. Z jednej strony to dość szybko na tle innych aspektów proceduralnych, z drugiej – w przypadku osoby leżącej nieprzytomnie i wymagającej konkretnego procesu leczenia wydaje się to dość długo.
Na czas postępowania sąd może:
- zawiesić pełnomocnika albo ograniczyć jego uprawnienia aż do prawomocnego zakończenia postępowania o jego odwołanie,
- ustanowić doradcę tymczasowego i zobowiązać pełnomocnika, by na każdą czynność – czyli w tym wypadku na każdą zgodę albo sprzeciw co do procedury medycznej – uzyskiwał zgodę tego doradcy.
Mamy więc system kontroli nad tym, co pełnomocnik robi w czasie postępowania. O takich decyzjach sąd zawiadamia notariusza i trafiają one do rejestru pełnomocnictw. A jeżeli pełnomocnik wykonałby czynność sam, bez zgody doradcy tymczasowego – czynność ta jest po prostu nieważna.
FAQ
Czy pełnomocnictwo medyczne to osobna instytucja? Nie. W projekcie jest ono elementem pełnomocnictwa rejestrowanego, uregulowanego przede wszystkim w kodeksie cywilnym. W języku ustawy powinniśmy mówić o pełnomocnictwie rejestrowanym.
Czy mogę mieć osobnego pełnomocnika do spraw zdrowotnych i osobnego do spraw majątkowych? Nie. Pełnomocnictwa rejestrowanego można udzielić tylko jednej osobie, która obejmuje wszystkie czynności – i majątkowe, i dotyczące zgody lub sprzeciwu wobec świadczeń zdrowotnych.
Kto może ustanowić pełnomocnika rejestrowanego? Wyłącznie osoba pełnoletnia. Pełnomocnikiem również może być tylko osoba pełnoletnia – niekarana za umyślne przestępstwo ani przestępstwo skarbowe i niebędąca osobą, która sama wymaga wsparcia.
W jakiej formie udziela się pełnomocnictwa? W formie aktu notarialnego, w obecności przyszłego pełnomocnika. Notariusz wpisuje oświadczenie do rejestru pełnomocnictw. To czynność ściśle osobista – nie może jej dokonać pełnomocnik.
Kiedy pełnomocnik może zacząć działać? Dopiero z chwilą wpisu protokołu poświadczenia pełnomocnictwa rejestrowanego do rejestru. Wpisu dokonuje notariusz na wniosek pełnomocnika, po złożeniu dwóch zaświadczeń lekarskich potwierdzających, że mocodawca nie może samodzielnie kierować swoim postępowaniem.
Kto wydaje zaświadczenia lekarskie i kto ponosi ich koszt? Lekarz specjalista w dziedzinie psychiatrii lub neurologii. Zgodnie z projektowanym art. 42a ust. 3 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty koszty zaświadczenia oraz konsultacji ponosi pełnomocnik rejestrowany. Wysokość tych kosztów nie jest na razie znana.
Co się dzieje z innymi pełnomocnictwami po ustanowieniu pełnomocnika rejestrowanego? Wygasa prokura oraz pełnomocnictwa udzielone do tych samych czynności, które obejmuje pełnomocnictwo rejestrowane. Powstaje też rozdzielność majątkowa w małżeństwie, a ewentualna kuratela reprezentująca wygasa.
Czy lekarz może zareagować na nieprawidłowe działania pełnomocnika? Tak. Wniosek o zwolnienie pełnomocnika z funkcji może złożyć każdy zainteresowany, także lekarz. Sąd ma miesiąc na rozpoznanie wniosku i może na czas postępowania zawiesić pełnomocnika, ograniczyć jego uprawnienia lub ustanowić doradcę tymczasowego.
Podsumowanie
Środowiska medyczne od wielu lat mówią o potrzebie uregulowania kwestii pełnomocnictwa medycznego. To, że projekt w ogóle powstał – i to w stosunkowo krótkim czasie od publikacji założeń – cieszy. Sam projekt jest ciekawy i w jakiś sposób przełomowy.
Nie znaczy to, że jest wolny od wątpliwości. Rezygnacja z odrębnego pełnomocnictwa medycznego na rzecz jednego pełnomocnika „od wszystkiego” oraz procedura uaktywnienia pełnomocnictwa wymagają, jak się wydaje, doprecyzowania. To niedociągnięcia, które zawsze można poprawić – a istnienie takiego pełnomocnictwa jest dla funkcjonowania placówek medycznych niezwykle ważne. Dlatego najważniejsze jest, żeby projekt trafił do Sejmu i był rzeczywiście procedowany, a nie utknął w toku kolejnych poprawek. Lepsze bywa wrogiem dobrego.
Całą rozmowę – z niuansami, których nie da się zmieścić we wpisie – znajdziesz w 70. odcinku podcastu „Recepta na przepis”. Gościem odcinka była adwokat Małgorzata Trzeciak z działu prawnego kancelarii Gardens Tax & Legal. Do tematu wracamy po rozmowie z odcinka 59, w którym omawialiśmy założenia do projektu.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.