Już od 15 sierpnia placówki medyczne będą miały obowiązek posiadania standardów ochrony małoletnich. Standardy te są częścią pakietu zmian wynikających, między innymi, z ustawy z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, nazywanej ustawą Kamilka. Warto podkreślić, że to tylko część obowiązków jakie ustawa przewidziała również w stosunku do podmiotów, które zajmują się leczeniem małoletnich.
W dzisiejszym odcinku rozmawiamy na temat zmian, które wprowadzone zostały treścią ustawy Kamilka. Moim gościem jest ponownie adwokat Małgorzata Trzeciak, prawniczka działu prawnego Gardens Tax & Legal.
Z odcinka dowiesz się między innymi:
-> Jakie obowiązki dla placówek medycznych określa ustawa Kamilka?
-> Od kogo placówka medyczna może żądać zaświadczenia o niekaralności?
-> Jakie elementy muszą zawierać standardy ochrony małoletnich?
Najważniejsze wnioski
- Kluczowy dla placówek medycznych jest art. 21 ustawy Kamilka – to on wyznacza oba obowiązki: weryfikacyjny i standardowy.
- Obowiązek weryfikacyjny nie zależy od formy zatrudnienia. Obejmuje umowy o pracę, umowy cywilnoprawne (zlecenie, dzieło), a nawet wolontariuszy. To istotne, bo lekarze rzadko pracują na etatach.
- Weryfikacja dotyczy kandydatów, a nie osób już zatrudnionych. Ustawa nie nakazuje sprawdzania osób, które pracę już wykonują – ale zmiana podstawy zatrudnienia, np. z umowy o pracę na kontrakt, obowiązek uruchamia.
- Standardy ochrony małoletnich mają ustawowo określone, enumeratywnie wyliczone elementy i muszą zostać wdrożone do 15 sierpnia. Podlegają weryfikacji co dwa lata, z pisemnymi wnioskami z oceny.
- Zakres podmiotowy weryfikacji budzi realny spór. Przy teleporadach i personelu administracyjnym prawnicy różnią się w ocenie – przepis nie precyzuje, czy kontakt z małoletnim ma być bezpośredni.
- Sankcje są dotkliwe – obejmują karę grzywny, karę nagany, świadczenie pieniężne do 10 tys. zł, a w przypadku kandydata także karę aresztu.
Czym jest ustawa Kamilka i skąd wzięła się jej nazwa?
Ustawa Kamilka to potoczna nazwa ustawy z 13 maja 2016 r., która po nowelizacji nosi tytuł: o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich. Przed zmianami jej nazwa kończyła się na „przestępczością na tle seksualnym” – dopisanie ochrony małoletnich nie jest kosmetyką, tylko sygnałem, czemu ustawa ma służyć.
Nazwa potoczna nawiązuje do głośnej na całą Polskę sprawy małoletniego Kamila z Częstochowy, który był katowany przez ojczyma i po długiej walce zmarł w szpitalu w wyniku odniesionych obrażeń. Z kolejnych relacji medialnych wynikało, że nie było to zachowanie jednorazowe – dziecko było ofiarą przemocy domowej od wielu lat.
System zawiódł kompletnie. Chłopiec chodził do szkoły, miał kontakt z nauczycielami i lekarzami, a mimo to nikt przed tym tragicznym wydarzeniem nie podjął interwencji. Ta sprawa doprowadziła do publicznej dyskusji, a ostatecznie do uchwalenia nowelizacji z 28 lipca. Podstawowym celem ustawy jest podniesienie standardów ochrony małoletnich przed przemocą, w tym przemocą seksualną.
Jakie przepisy zmieniła nowelizacja poza samą ustawą Kamilka?
Nowelizacja to pakiet, a nie pojedynczy akt. Publicznie posługujemy się pojęciem „ustawa Kamilka”, ale zmiany objęły szereg aktów prawnych: Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks karny wykonawczy oraz Kodeks karny.
Do najważniejszych zmian spoza samej ustawy Kamilka należą:
- wprowadzenie reprezentanta dziecka w postępowaniu sądowym,
- obowiązkowe szkolenia dla sędziów orzekających w sprawach rodzinnych,
- zmiany w zakresie sposobu wysłuchania dziecka przed sądem,
- zmiany w zakresie opiniowania w sprawach o przestępstwa seksualne popełnione na szkodę małoletniego.
Dla podmiotów leczniczych kluczowa pozostaje jednak sama ustawa Kamilka, a w niej art. 21 – to on wyznacza cały porządek obowiązków placówki.
Kogo placówka medyczna musi zweryfikować przed zatrudnieniem?
Weryfikacji podlega każdy kandydat, który ma być dopuszczony do działalności związanej m.in. z leczeniem lub świadczeniem porad psychologicznych dla małoletnich – niezależnie od formy zatrudnienia.
Ustawa posługuje się pojęciem pracodawcy albo organizatora takiej działalności. Przed nawiązaniem z osobą stosunku pracy lub przed dopuszczeniem jej do innej działalności tego rodzaju pracodawca ma obowiązek uzyskać informację, czy kandydat figuruje w rejestrze z dostępem ograniczonym lub w rejestrze osób, wobec których Państwowa Komisja do spraw Przeciwdziałania Wykorzystaniu Seksualnemu Małoletnich Poniżej Lat 15 wydała postanowienie o wpisie.
Warto od razu nadmienić, że nie chodzi wyłącznie o osoby zatrudniane na podstawie umowy o pracę. Obowiązek obejmuje również umowy cywilnoprawne – zlecenie, dzieło – a także wolontariuszy.
To bardzo kluczowa rzecz z punktu widzenia placówek medycznych. Jeżeli mówimy o lekarzach, a to będzie znacząca grupa objęta obowiązkiem weryfikacyjnym, pamiętajmy, że lekarze rzadko pracują na umowach o pracę – raczej są to umowy cywilnoprawne i kontrakty. Bez względu na formę współpracy placówka będzie musiała kandydata w rejestrze zweryfikować.
Czy trzeba weryfikować osoby już zatrudnione?
Nie. Obowiązek dotyczy osób, które dopiero mają świadczyć pracę na rzecz podmiotu leczniczego. Ustawa nie wprowadza obowiązku uzyskania zaświadczenia z rejestru w odniesieniu do osób, które pracę już wykonują – obowiązek weryfikacyjny nie dotyczy osób zatrudnionych przed 15 lutego.
Jest jednak istotny wyjątek. Gdyby doszło do zmiany podstawy zatrudnienia – na przykład z umowy o pracę na kontrakt cywilnoprawny – obowiązek weryfikacyjny ponownie obciąża pracodawcę. Nie traktujemy tego jako kontynuacji; de facto jest to zupełnie nowa forma współpracy i nowa umowa.
Jak w praktyce wygląda weryfikacja i uzyskanie zaświadczenia o niekaralności?
Obowiązek ma dwojaki charakter: pracodawca sprawdza kandydata w rejestrze, a kandydat dostarcza zaświadczenie o niekaralności.
Rejestr jest rejestrem elektronicznym. Pracodawca zainteresowany uzyskaniem informacji musi najpierw dokonać rejestracji, a następnie wypełnić elektroniczny wniosek o udzielenie informacji, czy w stosunku do danej osoby wydano postanowienie o wpisie.
Drugi tor to obowiązek po stronie kandydata. Kandydat – zarówno pracownik w rozumieniu Kodeksu pracy, jak i zleceniobiorca czy wykonawca dzieła – musi dostarczyć potencjalnemu pracodawcy zaświadczenie o niekaralności z Krajowego Rejestru Karnego (KRK). Obecnie można je uzyskać elektronicznie: koszt to 20 zł, a dokument przesyłany jest w formie pliku XML na adres mailowy podany przy rejestracji.
Czy lekarz może użyć jednego zaświadczenia w kilku placówkach?
Wydaje się, że tak. Przepisy ustawy nie przewidują składania zaświadczenia uzyskiwanego odrębnie dla każdego z potencjalnych pracodawców.
To ma znaczenie praktyczne, bo lekarz czy pielęgniarka zwykle nie pracują w jednym miejscu. Jeżeli kandydat chce zatrudnić się w kilku podmiotach leczniczych na przestrzeni miesiąca czy dwóch, nie ma przeszkody, by ten sam plik uzyskany z KRK wykorzystał do wypełnienia obowiązków ustawowych u kilku potencjalnych pracodawców.
Na marginesie: elektroniczna forma zaświadczenia upraszcza także jego przechowywanie i kwestie ochrony danych osobowych. Nie mamy papieru, który zalega.
Jak długo przechowywać zaświadczenia i czy można żądać ich aktualizacji?
Przepisy tego nie precyzują – i to jest realna luka. Ustawa jest bardzo świeża, więc nie mamy jeszcze wypracowanej praktyki.
Wydaje się, że takie zaświadczenia należy przechowywać przez okres archiwizacji dokumentów w aktach osobowych pracownika. W opracowaniach pojawia się też teoria, zgodnie z którą minimalny czas przechowywania to jeden rok – jej autor powiązał ten okres z najkrótszym możliwym okresem zatarcia skazania. Taka teoria ma swoje uzasadnienie i daje pewną podstawę do ewentualnego ponownego żądania zaświadczenia po upływie roku.
Osobna kwestia to aktualizacja. Wyobraźmy sobie podmiot leczniczy, który zatrudnia lekarza pracującego u niego kilka lat. Przy zatrudnieniu składa on odpowiednie zaświadczenie, ale na przestrzeni lat może zadziać się wiele.
Tu przepisy również milczą. Racjonalne wydaje się przyjęcie owego roku dla zatarcia skazania jako minimalnego okresu, po którym pracodawca może wystąpić o ponowne zaświadczenie. Trzeba jednak bardzo wyraźnie zaakcentować: przepis mówi wprost o kandydacie, a nie o pracowniku. Podchodząc ściśle do jego brzmienia, zaświadczenie powinno być uzyskiwane wyłącznie na wstępie współpracy.
Patrząc praktycznie – skoro celem ustawy jest rozszerzenie ochrony małoletnich, aktualizacja zaświadczeń ma sens i swoje uzasadnienie. Ale obowiązku takiego przepis wyraźnie nie wskazuje. Zobaczymy, w którą stronę pójdzie praktyka i jak podejdą do tego sądy – linia orzecznicza wykształci się zapewne na tle sporów dotyczących właśnie żądania takich zaświadczeń od pracowników.
Od kogo placówka medyczna powinna żądać zaświadczeń? Spór o zakres
Bezsporne jest jedno: po 15 lutego placówka medyczna powinna żądać zaświadczenia od każdego przedstawiciela białego personelu, który ma kontakt z pacjentem małoletnim – lekarzy, pielęgniarek, techników wykonujących określone badania.
Dalej zaczynają się schody. To zagadnienie, co do którego w kancelarii trwa spór – i warto go pokazać otwarcie, bo dotyczy nie tylko branży medycznej.
Czy zaświadczenia trzeba żądać od lekarza udzielającego wyłącznie teleporad?
Tu ścierają się dwa stanowiska.
Stanowisko węższe: żądanie zaświadczeń od osób udzielających wyłącznie teleporad jest raczej niezasadne i niecelowe, bo nie ma bezpośredniego kontaktu z pacjentem – strony nie spotykają się w jednym gabinecie. Ratio legis przepisu i zapewniana przezeń ochrona dotyczą osób, które w ten czy inny sposób badają małoletniego lub realizują wobec niego świadczenie.
Stanowisko szersze (większościowe w kancelarii): lekarze, w tym pediatrzy, udzielający teleporad powinni takie zaświadczenia dostarczać, a pracodawca powinien wystąpić do rejestru z zapytaniem. Ustawa mówi bowiem o dopuszczeniu osoby do działalności związanej m.in. z leczeniem czy świadczeniem porad psychologicznych dla małoletnich i nie precyzuje, czy kontakt ma być bezpośredni, czy pośredni. Nie precyzuje nawet, czy zaświadczenia są wymagane przy kontakcie znikomym.
Za szerszym podejściem przemawia jeszcze jeden argument, który osłabia argumentację przeciwną: ochrona małoletniego nie sprowadza się wyłącznie do ochrony fizycznej, ale obejmuje też ochronę emocjonalną. Można sobie wyobrazić sytuację, w której w trakcie teleporady przekazywane są zdjęcia zmian skórnych dziecka – kontaktu bezpośredniego nie ma, kontakt odbywa się pod kontrolą rodziców, ale lekarz uzyskuje dostęp do wrażliwych miejsc. W odniesieniu do pediatrów szersze podejście wydaje się więc uzasadnione, choć wątpliwości pozostają.
W praktyce może się okazać, że placówki medyczne wybiorą podejście szerokie – właśnie ze względu na potencjalną odpowiedzialność.
Czy rejestratorka medyczna musi dostarczyć zaświadczenie?
Objęcie art. 21 ustawy personelu administracyjnego byłoby zdecydowanie za daleko idące.
Jeżeli chodzi o rejestratorki, sekretarki, czyli personel wspomagający działalność podstawową, żądanie od takich osób zaświadczeń nie znajduje zasadności. Kontakt z małoletnim może i jakiś jest, ale mimo wszystko niewielki: rejestratorka rejestruje małoletniego, ale na dobrą sprawę robi to za pośrednictwem przedstawiciela ustawowego czy opiekuna. Kontakt jest więc kontrolowany przez osobę dorosłą i znikomy.
Co z kandydatami, którzy nie mają polskiego obywatelstwa?
Placówka powinna odebrać od kandydata bez polskiego obywatelstwa informację z rejestru karnego państwa obywatelstwa, uzyskiwaną do celów działalności zawodowej lub wolontariackiej związanej z kontaktami z dziećmi. To pytanie ma dziś bardzo praktyczne znaczenie, choćby przy dużej grupie lekarzy rodzinnych, POZ i pediatrów z Ukrainy.
Ustawa przewiduje przy tym kaskadę rozwiązań:
- jeżeli państwo obywatelstwa nie prowadzi rejestru tego typu – kandydat przedstawia informację z rejestru karnego,
- jeżeli w danym państwie w ogóle nie prowadzi się rejestru karnego – kandydat składa oświadczenie o tym fakcie, a dodatkowo oświadczenie, że nie był w tym państwie prawomocnie skazany za czyny zabronione odpowiadające czynom, w związku z którymi zaświadczenia odbieramy od kandydatów polskich, oraz że nie ma obowiązku wynikającego z orzeczenia sądu, innego uprawnionego organu lub ustawy stosowania się do zakazu zajmowania wszelkich lub określonych stanowisk związanych m.in. z wychowaniem czy leczeniem dzieci.
Bardzo ważne: oświadczenie to składane jest pod rygorem odpowiedzialności karnej.
Czym są standardy ochrony małoletnich i do kiedy trzeba je wdrożyć?
Podmioty zajmujące się leczeniem lub świadczeniem porad psychologicznych dla dzieci muszą wprowadzić standardy ochrony małoletnich do 15 sierpnia. Jest to data nieprzesuwalna.
Standardy można wprowadzić w formie polityki lub procedury. Ustawa zawiera przy tym pewne ułatwienie dla placówek: wskazuje wprost, jakie elementy standardy muszą zawierać.
Jakie elementy muszą zawierać standardy ochrony małoletnich?
Ustawa wylicza je enumeratywnie. Standardy muszą określać:
- zasady zapewniające bezpieczne relacje między małoletnim a personelem placówki, a w szczególności zachowania niedozwolone wobec małoletnich,
- zasady i procedurę podejmowania interwencji w sytuacji podejrzenia krzywdzenia lub posiadania informacji o krzywdzeniu małoletniego,
- procedury i osoby odpowiedzialne za składanie zawiadomień o podejrzeniu popełnienia przestępstwa na szkodę małoletniego, zawiadamianie sądu opiekuńczego oraz – w przypadku instytucji posiadających takie uprawnienia – osoby odpowiedzialne za wszczynanie procedury „Niebieskie Karty”,
- zasady przeglądu i aktualizacji standardów,
- zakres kompetencji osoby odpowiedzialnej za przygotowanie personelu do stosowania standardów oraz sposób dokumentowania tych czynności,
- zasady i sposób udostępniania standardów rodzicom albo opiekunom prawnym lub faktycznym oraz samym małoletnim,
- osoby odpowiedzialne za przyjmowanie zgłoszeń o zdarzeniach zagrażających małoletniemu i udzielanie mu wsparcia,
- sposób dokumentowania i zasady przechowywania ujawnionych lub zgłoszonych incydentów lub zdarzeń zagrażających dobru małoletniego,
- wymogi dotyczące bezpiecznych relacji między małoletnimi, a w szczególności zachowania niedozwolone,
- zasady korzystania z urządzeń elektronicznych z dostępem do sieci Internet,
- procedury ochrony dzieci przed treściami szkodliwymi i zagrożeniami w sieci Internet oraz utrwalonymi w tej formie,
- zasady ustalenia planu wsparcia małoletniego po ujawnieniu krzywdzenia.
Dodatkowo każda placówka powinna uwzględnić w standardach sytuację dzieci niepełnosprawnych oraz dzieci ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, a same standardy sporządzić w sposób zrozumiały dla osób małoletnich. Ten ostatni element jest w praktyce pewnym wyzwaniem.
Jak często aktualizować standardy i komu je udostępnić?
Co dwa lata każdy podmiot leczniczy, który standardy wprowadził, ma obowiązek dokonać ich oceny i weryfikacji, tak by zapewnić dostosowanie do aktualnych potrzeb małoletnich oraz zgodność z obowiązującymi przepisami. Sama ocena nie wystarczy – z przeprowadzonej weryfikacji trzeba pisemnie sporządzić wnioski.
Ustawa przewiduje też obowiązek zapoznania personelu i współpracowników ze standardami. To oni w głównej mierze odpowiadają za stosowanie tych reguł, więc znajomość postanowień jest bezwzględnie konieczna.
Wreszcie standardy trzeba udostępnić na stronie internetowej oraz wywiesić w widocznym miejscu – w wersji zupełnej oraz w wersji skróconej, przeznaczonej dla małoletnich. Wersja skrócona musi zawierać najistotniejsze informacje dla małoletnich.
Jakie kary grożą placówce medycznej za niewykonanie obowiązków?
Ustawa jest w tym zakresie rygorystyczna – przewiduje zarówno kontrolę, jak i sankcje karne.
Kontrola obejmuje sprawdzenie, czy standardy zostały wprowadzone i czy zawierają wszystkie obligatoryjne elementy. Kontrolujący ma szeroki zakres uprawnień: może wstępować do pomieszczeń kontrolowanego podmiotu, żądać pisemnych lub ustnych wyjaśnień oraz okazywania dokumentów i wszelkich danych. Z kontroli sporządzany jest protokół. Jeżeli zostanie stwierdzone jakiekolwiek naruszenie w stosunku do małoletnich – lub choćby jego podejrzenie – podmiot kontrolujący zawiadamia policję lub prokuratora.
Sankcje po stronie placówki:
- kara za brak zaświadczenia przed przystąpieniem kandydata do pracy, a także za dopuszczenie do pracy osoby, o której pracodawca wie, że jej dane figurują w rejestrze albo że została prawomocnie skazana za przestępstwo przeciwko małoletniemu,
- za brak wprowadzenia standardów – kara grzywny lub kara nagany,
- sąd może orzec środek karny w postaci świadczenia pieniężnego na rzecz Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej do 10 tys. zł.
Odpowiedzialność spoczywa też na samym kandydacie. Osoba, która nie dostarczy zaświadczenia z rejestru karnego albo – w przypadku kandydatów nieposiadających polskiego obywatelstwa – wymaganych oświadczeń, podlega karze aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny nie niższej niż 1000 zł.
Konsekwencje są więc dość wysokie i nie ograniczają się do grzywny – w grę wchodzi również kara aresztu.
FAQ
Kogo dotyczy obowiązek weryfikacyjny z ustawy Kamilka w placówce medycznej? Kandydatów do pracy przy działalności związanej m.in. z leczeniem lub świadczeniem porad psychologicznych dla małoletnich – niezależnie od formy zatrudnienia, w tym na umowach cywilnoprawnych, a także wolontariuszy.
Od kiedy obowiązuje obowiązek weryfikacji kandydatów? Od 15 lutego. Nie dotyczy on osób zatrudnionych przed tą datą.
Do kiedy trzeba wdrożyć standardy ochrony małoletnich? Do 15 sierpnia. Jest to termin nieprzekraczalny.
Czy trzeba weryfikować lekarza, który pracuje w placówce od lat? Ustawa nie nakłada takiego obowiązku – przepis mówi o kandydacie. Obowiązek pojawia się jednak przy zmianie podstawy zatrudnienia, np. z umowy o pracę na kontrakt cywilnoprawny.
Ile kosztuje zaświadczenie o niekaralności z KRK i w jakiej formie się je otrzymuje? Elektroniczne zaświadczenie kosztuje 20 zł i przesyłane jest w formie pliku XML na adres mailowy podany przy rejestracji.
Czy trzeba żądać zaświadczenia od lekarza udzielającego wyłącznie teleporad? Kwestia jest sporna. Przepis nie precyzuje, czy kontakt z małoletnim ma być bezpośredni. Stanowisko szersze – zakładające obowiązek, zwłaszcza wobec pediatrów – wydaje się przeważać, także ze względu na ryzyko odpowiedzialności placówki.
Czy rejestratorka medyczna podlega obowiązkowi weryfikacji? Objęcie personelu administracyjnego art. 21 ustawy byłoby zdecydowanie za daleko idące – kontakt rejestratorki z małoletnim jest znikomy i odbywa się za pośrednictwem opiekuna.
Jak często trzeba weryfikować standardy ochrony małoletnich? Co dwa lata, wraz z pisemnym sporządzeniem wniosków z dokonanej oceny.
Podsumowanie
Ustawa Kamilka bywa w placówkach medycznych tematem „z boku” – obok jakości, sygnalistów i innych bieżących obowiązków. A jest niezwykle istotna i, nie oszukujmy się, terminy zaczynają gonić. Weryfikacja kandydatów działa już od 15 lutego, standardy ochrony małoletnich trzeba mieć wdrożone do 15 sierpnia.
Dwa obszary wymagają szczególnej uwagi. Po pierwsze dokumentacja i procedura pozyskiwania zaświadczeń oraz odpowiedzi z rejestru – w tym rozstrzygnięcie indywidualnych przypadków, od kogo zaświadczenie trzeba pozyskać i z jakiego rejestru. Po drugie same standardy, które muszą realnie spełniać enumeratywnie wyliczone wymagania ustawowe – warto je zweryfikować, także jeśli placówka przygotowała je samodzielnie.
Całej rozmowy Macieja Łokaja z adw. Małgorzatą Trzeciak z Gardens Tax & Legal posłuchasz w 63. odcinku podcastu „Recepta na przepis”.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.