Niemniej czy zmieniony przepis spełnia potrzeby branży i czy znacząco wpłynie na zmianę zasad stosowania monitoringu wizyjnego w placówkach medycznych? Tu pojawiają się już pewne wątpliwości, które postaram się przybliżyć w dzisiejszym odcinku.
Z odcinka dowiesz się między innymi:
-> Jakie nowe przesłanki stosowania monitoringu w placówce medycznej zostały wprowadzone?
-> Czy nowe brzmienie przepisów faktycznie rozszerza możliwości stosowania monitoringu w szpitalu?
-> Jakie działania musi podjąć podmiot leczniczy aby przygotować się do stosowania monitoringu po nowemu?
Zapraszam do słuchania!
6 września 2023 r. weszła w życie nowelizacja art. 23a ustawy o działalności leczniczej, która dodała trzecią przesłankę stosowania monitoringu wizyjnego: obserwację pomieszczeń, w których udzielane są świadczenia zdrowotne, jeżeli jest to konieczne w procesie leczenia pacjentów lub do zapewnienia im bezpieczeństwa. Przesłanka ta obejmuje wyłącznie wymienione enumeratywnie podmioty – szpitale, zakłady opiekuńczo-lecznicze, zakłady pielęgnacyjno-opiekuńcze, zakłady rehabilitacji leczniczej i hospicja – a więc wyłącza m.in. poradnie. Zmiana była potrzebna i postulowana przez środowisko medyczne, ale jest dziurawa: nowy punkt nie wymienia pomieszczeń pobytu pacjentów ani pokoi łóżkowych, choć wcześniejsza przesłanka je wymienia. To rodzi zasadniczą wątpliwość co do zakresu nowego przepisu.
Najważniejsze wnioski
- Nowa, trzecia przesłanka z art. 23a przenosi na poziom ustawowy rozwiązanie znane wcześniej z rozporządzenia z 2019 r. – i to jest jej największa przewaga.
- Nowa przesłanka nie obejmuje wszystkich podmiotów leczniczych. Katalog jest zamknięty, a poradnie zostały z niego wyłączone.
- W nowym punkcie brakuje pomieszczeń pobytu pacjentów i pokoi łóżkowych, mimo że wcześniejsza przesłanka wymienia je wprost. Najprawdopodobniej jest to niedopatrzenie ustawodawcy.
- Przesłanka „zapewnienia bezpieczeństwa” daje potencjał do nadinterpretacji – pytanie, jak zareagują na to Rzecznik Praw Pacjenta i Urząd Ochrony Danych Osobowych (UODO).
- Na sali wieloosobowej zgodę powinni wyrazić wszyscy pacjenci – także ci, których monitoring nie dotyczy. Brak zgody choćby jednego oznacza, że monitoringu stosować nie można.
- Rozszerzenie monitoringu wymaga zmiany regulaminu organizacyjnego oraz aktualizacji informacji w BIP lub na stronie internetowej i dokumentacji RODO.
Skąd wzięła się nowelizacja przepisów o monitoringu?
Z prac nad ustawą o jakości – choć ostatecznie regulacja trafiła gdzie indziej.
Nowelizacja art. 23a ustawy o działalności leczniczej pojawiła się w pierwotnym projekcie ustawy o jakości. Projekt ten był procedowany bardzo długo i mocno się zmieniał, aż ostatecznie powstały dwa odrębne projekty. Interesujący nas przepis znalazł się w ustawie z 16 czerwca 2023 r. o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz niektórych innych ustaw, a znowelizowany art. 23a wszedł w życie 6 września 2023 r.
Warto przypomnieć, że sam art. 23a pojawił się w ustawie o działalności leczniczej dopiero w maju 2019 r. – a więc stosunkowo późno. W pierwotnej wersji projektu takiego przepisu w ogóle nie było, co uważam za spore niedopatrzenie ustawodawcy. Przepis pewne kwestie uregulował, ale zawierał luki, stąd liczne postulaty środowiska medycznego.
Potrzebę zmiany dostrzeżono zresztą wyraźnie w kontekście pandemii COVID-19, gdy monitorowania wymagała bardzo duża liczba pacjentów w ciężkim stanie. Pytań o możliwość wdrożenia monitoringu na salach łóżkowych i w pomieszczeniach pobytu pacjenta było wtedy mnóstwo – a na poziomie ustawowym nie było przepisu, który regulowałby tę kwestię kompleksowo. Trzeba było sięgać po rozwiązania zastępcze.
Jakie przepisy regulują monitoring wizyjny w placówce medycznej?
Trzy poziomy: ogólny przepis Kodeksu pracy, art. 23a ustawy o działalności leczniczej oraz rozporządzenia wykonawcze.
- Art. 22(2) Kodeksu pracy – przepis bardzo ogólny, pozwalający stosować monitoring m.in. w celu zapewnienia bezpieczeństwa osób i ochrony mienia. Dotyczy nie tylko podmiotów leczniczych, ale i innych zakładów pracy oraz przedsiębiorstw.
- Rozporządzenie w sprawie standardów organizacyjnych opieki zdrowotnej w dziedzinie anestezjologii i intensywnej terapii – tu mamy wręcz obowiązek stosowania monitoringu wizyjnego w ramach Oddziału Intensywnej Opieki Medycznej (OIOM).
- Rozporządzenie z 2019 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą – pozwala wprowadzić monitoring nie tylko w salach, w których udzielane jest świadczenie, ale również w pomieszczeniach pobytu pacjentów, jeżeli jest to konieczne w procesie leczenia lub do zapewnienia im bezpieczeństwa.
To właśnie ostatnie rozporządzenie stanowiło w okresie pandemii pewne „obejście systemu” i było bardzo często wykorzystywane przez podmioty lecznicze. Kluczowe jest jednak to, że jest to rozporządzenie, a nie ustawa.
Monitoring reguluje w określony sposób również ustawa o ochronie zdrowia psychicznego, ale to temat na osobną rozmowę.
Jak wyglądał art. 23a przed 6 września 2023 r.?
Zawierał dwie przesłanki stosowania monitoringu.
- Obserwacja pomieszczeń ogólnodostępnych – jeżeli jest to niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa pacjentów lub pracowników.
- Pomieszczenia, w których są udzielane świadczenia zdrowotne oraz pobytu pacjentów – w szczególności pokoje łóżkowe, pomieszczenia higieniczno-sanitarne, przebieralnie i szatnie – jeżeli wynika to z przepisów odrębnych. Takim przepisem odrębnym było i nadal jest wspomniane rozporządzenie z 2019 r.
Co dodała nowelizacja z 6 września 2023 r.?
Trzecią przesłankę: możliwość obserwacji pomieszczeń, w których są udzielane świadczenia zdrowotne, jeżeli jest to konieczne w procesie leczenia pacjentów lub do zapewnienia im bezpieczeństwa.
Mamy tu więc dwie przesłanki materialne: konieczność w procesie leczenia oraz niezbędność zapewnienia bezpieczeństwa pacjentowi. Obie są już znane z rozporządzenia z 2019 r., a zatem rozwiązanie wprowadzone do ustawy w jakimś stopniu je powiela.
Na czym polega przewaga? Na tym, że znajduje się ono na poziomie przepisu ustawowego, a nie wykonawczego. To zasadnicza różnica w porównaniu z sytuacją z okresu pandemii.
W jakich podmiotach można stosować nową przesłankę?
Wyłącznie w podmiotach wymienionych w przepisie enumeratywnie: w szpitalach, zakładach opiekuńczo-leczniczych, zakładach pielęgnacyjno-opiekuńczych, zakładach rehabilitacji leczniczej i hospicjach.
Z tej przesłanki wyłączone zostały zatem chociażby poradnie.
Czy nowy przepis pozwala na monitoring w pokojach łóżkowych?
Tu pojawia się zasadnicza wątpliwość – i to nie do sensu nowelizacji, tylko do sposobu, w jaki przepis został skonstruowany.
Byłem od początku dużym zwolennikiem tej zmiany i nadal uważam, że kierunek jest cenny i konieczny. Ale im dłużej czytam ten przepis, tym więcej mam wątpliwości.
Zestawmy dwa punkty ustępu 1:
- Przesłanka druga (obowiązująca wcześniej): pomieszczenia, w których są udzielane świadczenia zdrowotne oraz pobytu pacjentów, w szczególności pokoje łóżkowe – jeżeli wynika to z przepisów odrębnych.
- Przesłanka trzecia (nowa): pomieszczenia, w których są udzielane świadczenia zdrowotne – jeżeli jest to konieczne w procesie leczenia lub do zapewnienia bezpieczeństwa.
W nowym punkcie elementu dotyczącego pomieszczeń pobytu pacjentów i pokoi łóżkowych po prostu nie ma.
Czy zatem ustawodawca w ramach trzeciej przesłanki w ogóle dopuścił monitoring w pokojach łóżkowych? Można oczywiście interpretować, że w pomieszczeniach pobytu pacjentów również udzielane są świadczenia zdrowotne – i spodziewam się, że praktyka pójdzie właśnie w tym kierunku. Ale można też spojrzeć na to inaczej: że ustawodawca celowo pokoi łóżkowych nie wskazał.
Dużo bardziej prawdopodobne jest niestety niedopatrzenie ustawodawcy. Konstrukcja przepisów jest jednak wyraźna: w jednym punkcie pokoje łóżkowe są wymienione, a w punkcie dodanym już nie. Wątpliwości mogą się więc pojawić bardzo istotne.
Jak rozumieć „zapewnienie bezpieczeństwa pacjentowi”?
Moim zdaniem chodzi o bezpieczeństwo pacjenta w zakresie ochrony jego życia i zdrowia, a nie o bezpieczeństwo fizyczne czy ochronę mienia.
Przesłanka konieczności w procesie leczenia nie budzi większych wątpliwości – jest uzasadnialna i placówki będą w stanie tę potrzebę wykazać.
Inaczej jest z przesłanką niezbędności zapewnienia bezpieczeństwa. Ona daje pewien potencjał do nadinterpretacji. Z jednej strony dobrze, że jest szeroka, bo pozwala interpretować bezpieczeństwo w określony sposób. Z drugiej – daje możliwość pewnego naginania. Pytanie, jak zareagują na to instytucje: zarówno Rzecznik Praw Pacjenta, jak i Urząd Ochrony Danych Osobowych (UODO).
Wiadomo, że w placówkach medycznych zdarzają się kradzieże i różnego typu sytuacje, czyli można tu mówić o szeroko rozumianym bezpieczeństwie pacjenta. W moim przekonaniu jednak nie taka była intencja ustawodawcy. Biorąc pod uwagę doświadczenie COVID-19, gdzie stan pacjenta w stanie krytycznym zmieniał się praktycznie z minuty na minutę, ten monitoring jest ściśle powiązany z ratowaniem oraz ochroną zdrowia i życia pacjenta. O bezpieczeństwie fizycznym i mieniu mówi natomiast przesłanka pierwsza – obserwacja pomieszczeń ogólnodostępnych.
Na jakiej podstawie z RODO można przetwarzać nagrania z monitoringu?
W grę wchodzą trzy podstawy z art. 6 ust. 1 ogólnego rozporządzenia o ochronie danych (RODO).
- Art. 6 ust. 1 lit. c – obowiązek prawny ciążący na administratorze. To przesłanka, którą stosujemy chociażby na oddziałach intensywnej opieki, gdzie podmiot leczniczy ma obowiązek stosowania monitoringu.
- Art. 6 ust. 1 lit. f – prawnie uzasadniony interes administratora. Przesłanka ogólna, która bez wątpienia znajdzie zastosowanie przy obserwacji pomieszczeń ogólnodostępnych. Na niej opiera się również przepis Kodeksu pracy.
- Art. 6 ust. 1 lit. a – zgoda. Znajdzie zastosowanie w pomieszczeniach, w których udzielane są świadczenia zdrowotne, a w szczególności w pokojach łóżkowych.
Powstaje przy tym pytanie: czy przy nowej przesłance – konieczności w procesie leczenia i zapewnienia bezpieczeństwa – da się w ogóle powołać prawnie uzasadniony interes administratora? W mojej ocenie tak. Patrząc na nowy przepis, zwłaszcza na konieczność monitoringu w procesie leczenia pacjenta, rozważenie art. 6 ust. 1 lit. f jak najbardziej wchodzi w grę.
Zgoda pozostaje jednak przesłanką najbezpieczniejszą. Jeżeli pacjent zgody nie wyraża, co do zasady monitoring powinien zostać wyłączony – bo kwestia stosowania monitoringu nie może wpływać na podstawowy obowiązek placówki, czyli udzielenie świadczenia oraz ochronę życia i zdrowia pacjenta.
Czy potrzebna jest zgoda wszystkich pacjentów na sali?
Tak – i to jest w praktyce największy problem tej regulacji.
Na jednej sali mogą leżeć pacjenci, wobec których monitoring powinien być stosowany, i tacy, którzy go nie wymagają. Nie wyobrażam sobie w praktyce sytuacji, w której monitoring byłby skoncentrowany wyłącznie na osobach, które muszą nim być objęte. Być może technicznie jest to wykonalne, ale w moim przekonaniu nie.
W związku z tym zgodę muszą wyrazić wszyscy pacjenci na sali – zwłaszcza ten, którego monitoring nie dotyczy. Jeżeli choćby jeden z nich zgody nie wyrazi, monitoringu na takiej sali stosować nie można.
Jak ten problem rozwiązać? Wydaje się, że pomaga tu rozwiązanie wymuszone w okresie pandemii: odrębne pomieszczenia, w których znajdują się wyłącznie pacjenci w ciężkim stanie. Wtedy rzeczywiście mielibyśmy do czynienia z sytuacją konieczności zapewnienia bezpieczeństwa i wydaje się, że zgoda nie byłaby potrzebna – można byłoby powołać się na prawnie uzasadniony interes administratora.
Podkreślam to tak mocno z konkretnego powodu. Uzyskiwanie zgód w placówkach medycznych często nie jest łatwe, stanowi dodatkowy element utrudniający działanie i może prowadzić do opóźnień w udzielaniu świadczeń – a to jest już sytuacja zupełnie niedopuszczalna. Dlatego poszukiwanie innych rozwiązań jest tu konieczne, a w tej konkretnej sytuacji takie rozwiązania moim zdaniem wchodzą w grę.
Co placówka musi zrobić, żeby dostosować się do zmian?
Trzy obszary: regulamin organizacyjny, informacja publiczna i dokumentacja RODO.
1. Zmiana regulaminu organizacyjnego. Zgodnie z art. 24 ustawy o działalności leczniczej kwestia monitoringu i zasad jego stosowania powinna być uregulowana w regulaminie organizacyjnym – i to już od dawna. Jeżeli placówka rozszerza stosowanie monitoringu, zmiana regulaminu jest konieczna.
2. Aktualizacja informacji w BIP i na stronie internetowej. Również z art. 24 wynika, że placówka stosująca monitoring powinna zamieścić informację o tym fakcie w Biuletynie Informacji Publicznej (BIP) – jeżeli jest placówką publiczną – lub na stronie internetowej, jeżeli taką posiada. Sporo placówek o tym zapomina.
3. Zmiany w obszarze ochrony danych osobowych. To m.in. aktualizacja klauzul informacyjnych i tablic informacyjnych, ewentualne zmiany w polityce ochrony danych (w zależności od tego, jak dokument nazywa się w danej placówce) oraz w rejestrze czynności przetwarzania.
Dodatkowo powołanie się na prawnie uzasadniony interes administratora powinno zostać poprzedzone analizą ryzyka dokonaną przez inspektora ochrony danych (IOD) w placówce medycznej.
FAQ
Kiedy weszła w życie nowelizacja przepisów o monitoringu w podmiotach leczniczych? 6 września 2023 r. Znowelizowany art. 23a ustawy o działalności leczniczej znalazł się w ustawie z 16 czerwca 2023 r. o zmianie ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz niektórych innych ustaw.
Jakie podmioty mogą korzystać z nowej, trzeciej przesłanki? Szpitale, zakłady opiekuńczo-lecznicze, zakłady pielęgnacyjno-opiekuńcze, zakłady rehabilitacji leczniczej i hospicja. Katalog jest zamknięty, więc poradnie zostały z niego wyłączone.
Czy nowy przepis pozwala na monitoring w pokojach łóżkowych? Nowa przesłanka mówi wyłącznie o pomieszczeniach, w których udzielane są świadczenia zdrowotne, i nie wymienia pomieszczeń pobytu pacjentów ani pokoi łóżkowych. Można interpretować, że w pokojach pobytu świadczenia również są udzielane, ale konstrukcja przepisu rodzi tu istotne wątpliwości.
Jak rozumieć przesłankę zapewnienia bezpieczeństwa? Moim zdaniem chodzi o bezpieczeństwo pacjenta w zakresie ochrony jego życia i zdrowia, a nie o bezpieczeństwo fizyczne czy ochronę mienia – o tym mówi przesłanka dotycząca pomieszczeń ogólnodostępnych.
Czy pacjent może się nie zgodzić na monitoring? Tak. Jeżeli pacjent nie wyraża zgody, co do zasady monitoring powinien zostać wyłączony. Kwestia monitoringu nie może wpływać na podstawowy obowiązek placówki, czyli udzielenie świadczenia oraz ochronę życia i zdrowia pacjenta.
Co zrobić, gdy na sali leżą pacjenci wymagający monitoringu i tacy, którzy go nie wymagają? Zgodę powinni wyrazić wszyscy pacjenci na sali. Jeżeli choćby jeden odmówi, monitoringu stosować nie można. Rozwiązaniem może być wydzielenie odrębnych pomieszczeń dla pacjentów wymagających obserwacji.
Jakie obowiązki formalne wiążą się z rozszerzeniem monitoringu? Zmiana regulaminu organizacyjnego, aktualizacja informacji w BIP lub na stronie internetowej oraz aktualizacja dokumentacji RODO – klauzul i tablic informacyjnych, polityki ochrony danych i rejestru czynności przetwarzania.
Podsumowanie
Nie ulega wątpliwości, że zmiana była potrzebna i konieczna, postulowana przez środowisko medyczne – i wreszcie się dokonała. Przeniesienie regulacji z rozporządzenia na poziom ustawy to realna wartość.
Ale jest to też zmiana dziurawa i wywołująca wątpliwości: brak pokoi łóżkowych w nowym punkcie, szeroka i podatna na naginanie przesłanka bezpieczeństwa, otwarte pytanie o podstawę przetwarzania danych. Przepis spełnia potrzeby branży, ale nie w pełni – niedosyt dotyczy przede wszystkim jednoznaczności regulacji.
Być może praktyka te wątpliwości rozwieje. Na ten moment jednak trudno je zignorować, a w którą stronę pójdzie stosowanie przepisu, pokaże czas.
Całość znajdziesz w 53. odcinku podcastu „Recepta na przepis”.
Materiał ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.