-> Czym jest recepta farmaceutyczna?
-> Jakie praktyczne wątpliwości wiążą się z wystawianiem recept farmaceutycznych?
-> Czy farmaceuci chętnie korzystają z tego narzędzia?
Jest nam również bardzo miło poinformować, że dzisiejszy odcinek powstał we współpracy z firmą Polpharma i będzie również dostępny w ramach platformy Akademii Farmacji Praktycznej (e-EPE.pl).
Recepta farmaceutyczna to recepta wystawiana przez farmaceutę wykonującego zawód w aptece ogólnodostępnej, w przypadku zagrożenia zdrowia pacjenta. Trzeba ją odróżnić od recepty wystawionej przez farmaceutę dla siebie (pro auctore) lub dla członka rodziny (pro familia), którą może wystawić każdy farmaceuta posiadający prawo wykonywania zawodu, także taki, który w aptece w ogóle nie pracuje. Recepta farmaceutyczna jest realizowana wyłącznie za stuprocentową odpłatnością, obejmuje co do zasady produkty lecznicze kategorii Rp z wyłączeniem tych zawierających środki odurzające i substancje psychotropowe, i wymaga zamieszczenia na niej szczegółowego uzasadnienia wydania leku. Kluczowe: to uprawnienie farmaceuty, a nie jego obowiązek.
Najważniejsze wnioski
- Nowelizacja z kwietnia 2020 r., związana z pandemią, zmieniła trzy rzeczy: przesłanki wystawienia recepty farmaceutycznej, ilość leku, którą można wydać, oraz wprowadziła recepty wystawiane przez farmaceutę dla siebie i dla rodziny. Sama recepta farmaceutyczna była znana ustawie znacznie wcześniej.
- Wystawianie recept przez farmaceutę jest świadczeniem zdrowotnym, więc podlega kontroli na zasadach ogólnych. Organ kontrolujący zależy od tego, czy chodzi o recepty refundowane, czy nierefundowane.
- Przesłanką wystawienia recepty farmaceutycznej jest zagrożenie zdrowia pacjenta i jej ocena należy do farmaceuty, w oparciu o wiedzę fachową i zasady sztuki. Nie działa tu ani automatyzm „wystawiam każdemu”, ani zasada „nie wystawiam nigdy”.
- Recepta farmaceutyczna wymaga szczegółowego uzasadnienia wydania leku umieszczonego na samej recepcie. To jej cecha unikatowa – lekarz analogiczne informacje zamieszcza w dokumentacji medycznej pacjenta. Sformułowanie „kontynuacja terapii pacjenta” to za mało.
- Recepty pro auctore i pro familia wystawia się przez gabinet.gov.pl, a nie w systemie aptecznym, można je zrealizować w każdej aptece i mogą być refundowane. Nie zawierają uzasadnienia, ale wiążą się z obowiązkiem prowadzenia wykazu wystawionych recept.
- Ustawowe pojęcie rodziny nie pokrywa się z potocznym. Małżonek i partner są objęci, teściowie tylko wtedy, gdy są rodzicami męża lub żony, a rodzeństwo małżonka już nie.
Czym jest recepta farmaceutyczna i czym różni się od recepty wystawionej przez farmaceutę?
To dwa różne narzędzia i mylenie ich jest ryzykowne. Recepta farmaceutyczna to ta klasyczna, apteczna recepta, wystawiana w ściśle określonych sytuacjach przez farmaceutę wykonującego zawód w aptece ogólnodostępnej. Recepta wystawiona przez farmaceutę to z kolei recepta dla siebie (pro auctore) albo dla członka rodziny (pro familia).
Różnica praktyczna jest zasadnicza: receptę pro auctore lub pro familia może wystawić każdy farmaceuta posiadający prawo wykonywania zawodu, nawet jeżeli w ogóle nie pracuje w aptece ogólnodostępnej. Przy recepcie farmaceutycznej związek z apteką jest konieczny.
Oba rozwiązania w obecnym kształcie zawdzięczamy nowelizacji z kwietnia 2020 r., przyjętej w warunkach pandemii koronawirusa. Zmieniła ona przesłanki wystawienia recepty farmaceutycznej, ilość leku, którą można na jej podstawie wydać, oraz wprowadziła recepty dla farmaceuty i jego rodziny. Samo pojęcie recepty farmaceutycznej funkcjonowało jednak w ustawie znacznie wcześniej.
Recepta farmaceutyczna nabrała dodatkowego znaczenia w okresie dużego napływu uchodźców z Ukrainy, co podkreślił także komunikat Głównego Inspektora Farmaceutycznego (GIF). Do aptek przychodzili wtedy ludzie z nieuregulowanym dostępem do lekarzy, bez dokumentacji medycznej albo z dokumentacją prowadzoną w języku ukraińskim, często wyłącznie z opakowaniami leków przyjmowanych w Ukrainie.
Kiedy farmaceuta może wystawić receptę farmaceutyczną?
W przypadku zagrożenia zdrowia pacjenta – i to farmaceuta ocenia, czy taka sytuacja rzeczywiście zachodzi. Przesłanka wydaje się jasna i trudno byłoby ją sformułować precyzyjniej, ale jej stosowanie wchodzi wprost w reguły wykonywania zawodu i tak zwane zasady sztuki.
W praktyce farmaceuta musi rozstrzygnąć, czy podawany przez pacjenta fakt braku leku – bo wyjechał do innego miasta, zapomniał leków, nie zauważył, że skończył mu się blister – stanowi zagrożenie zdrowia. Przy lekach przyjmowanych przewlekle nawet pominięcie jednej dawki może mieć niekorzystne skutki. W innych przypadkach już niekoniecznie.
Stąd ostrzeżenie przed automatyzmem w obie strony. Jedni farmaceuci okopują się na stanowisku, że recept farmaceutycznych nie wystawiają w ogóle, inni wystawiają każdemu, kto przyjdzie. Ani jedno, ani drugie nie jest postępowaniem zgodnym z zasadami sztuki.
Do oceny należy włączyć także realne możliwości dostępu pacjenta do lekarza, które dziś wyglądają inaczej niż przed pandemią. Jeżeli pacjent nie może skontaktować się ze swoim lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej (POZ), można go odesłać do teleplatformy zapewniającej zdalną opiekę w ramach nocnej i świątecznej pomocy – a to właśnie wieczory i dni wolne są momentem, w którym pacjenci najczęściej orientują się, że brakuje im leków, i idą do apteki.
Czy farmaceuta ma obowiązek wystawić receptę farmaceutyczną?
Nie. To uprawnienie, a nie obowiązek – i warto to powtarzać, bo w okresie pandemii utrwalił się szkodliwy skrót myślowy.
Komunikat, który wtedy trafił do pacjentów, brzmiał mniej więcej tak: nie możesz dostać się do lekarza, jest trudno, idziesz do apteki i farmaceuta wystawi ci receptę. Zabrakło gwiazdki i przypisu, że dotyczy to sytuacji, w której zdrowiu pacjenta coś realnie zagraża. Efektem były awantury w aptekach.
Tymczasem farmaceuta w określonych przypadkach zawsze ma prawo odmówić wykonania usługi czy wydania leku, nawet jeżeli recepta istnieje, o ile podejrzewa, że spełnione są określone przesłanki. Wystawianie recept przez farmaceutę nie jest więc obowiązkiem, tylko prawem, z którego należy korzystać z zachowaniem zdrowego rozsądku i zgodnie z wiedzą fachową.
Odzwierciedleniem tego podejścia jest zresztą sam ustawowy wymóg uzasadnienia, o którym niżej.
Jak uzasadnić wydanie leku na recepcie farmaceutycznej?
Na recepcie farmaceutycznej trzeba podać szczegółowe uzasadnienie wydania leku – i to jest cecha, która ją wyróżnia. Lekarz analogiczne informacje zamieszcza w dokumentacji medycznej pacjenta, a nie na samej recepcie. Na recepcie pro auctore czy pro familia uzasadnienia nie ma. Na aptecznej recepcie farmaceutycznej – jest.
O konstruowaniu takiego uzasadnienia można by mówić długo, ale jedna wskazówka z odcinka jest krótka i praktyczna: „kontynuacja terapii pacjenta” to za mało.
Jakie leki można wypisać na receptę farmaceutyczną?
Co do zasady produkty lecznicze kategorii Rp, czyli dostępne z przepisu lekarza – ale z istotnymi wyłączeniami. Ograniczenia zmieniały się w czasie, a duża nowelizacja z 2020 r. przyniosła w tym zakresie zmiany.
Na receptę farmaceutyczną nie można wypisać:
- produktów kategorii Rp zawierających środki odurzające i substancje psychotropowe,
- wyrobów medycznych,
- środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego,
- leku recepturowego.
Dwa ostatnie ograniczenia mają mniejsze znaczenie praktyczne. Wyroby medyczne i środki specjalnego przeznaczenia żywieniowego są w większości dostępne także w sprzedaży odręcznej, a recepta ma tu znaczenie głównie przy refundacji – której przy recepcie farmaceutycznej i tak nie ma. W przypadku leku recepturowego rzadko zresztą ziściłaby się przesłanka zagrożenia zdrowia pacjenta.
Ile pacjent zapłaci za lek z recepty farmaceutycznej?
Recepty farmaceutyczne w każdym przypadku są realizowane za stuprocentową odpłatnością. W aptecznym żargonie mówi się o „setkach”. To istotne również dlatego, że przekreśla praktyczny sens wystawiania na tej recepcie pozycji, których wartość polegałaby właśnie na refundacji.
W jakiej formie wystawia się dziś receptę farmaceutyczną?
Podstawową formą jest e-recepta; forma papierowa jest wyjątkiem na wypadek braku dostępu do systemu P1. W praktyce papierowe recepty stały się reliktem – przy ośmiu godzinach pracy w aptece zdarzają się może dwie, trzy.
Z perspektywy farmaceuty różnica bywa zresztą trudna do zauważenia, ponieważ receptę farmaceutyczną wystawia się w systemie aptecznym, a wersje papierowe i tak są z tego systemu drukowane.
Inaczej wygląda to przy receptach pro auctore i pro familia: te wystawia się przez system gabinet.gov.pl, a nie w systemie aptecznym. Można je więc wystawić z dowolnego miejsca z dostępem do internetu, zarówno z komputera, jak i z telefonu.
Do podpisania recepty służą trzy opcje: kwalifikowany podpis elektroniczny (wykorzystywany chyba najrzadziej, bo nie każdy go ma), profil zaufany oraz certyfikat ZUS, który wymaga wcześniejszego wgrania na urządzeniu. W praktyce wygodnym rozwiązaniem bywa certyfikat przy pracy na komputerze i profil zaufany przy wystawianiu recepty z telefonu.
Dla kogo farmaceuta może wystawić receptę pro familia?
Ustawowe pojęcie rodziny nie pokrywa się z potocznym, a to jest jeden z pierwszych punktów, które zostaną skontrolowane. Jak podsumował to Maciek: co ustawa, to inna definicja.
W tym przypadku wygląda to tak:
- mąż lub żona – tak,
- partner lub partnerka – tak,
- teściowie, ale wyłącznie rodzice męża bądź żony – tak,
- rodzice partnera lub partnerki – nie,
- bratowa, szwagier – nie.
Ma to znaczenie tym większe, że recepty dla siebie i dla rodziny mogą być wystawiane jako refundowane, a więc płatnik publiczny będzie zainteresowany sprawdzeniem, czy wystawiono je prawidłowo i dla osób uprawnionych.
Przy okazji pojawił się szerszy postulat: warto byłoby ujednolicić rozumienie pojęcia rodziny w przepisach. Podobny problem wystąpił przy pomocy obywatelom Ukrainy, gdzie z jednej strony funkcjonowało rozumienie stosowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ), oparte na słowniczku ustawowym z kodeksu karnego, a z drugiej rozumienie wynikające z ustawy o prawach pacjenta.
Jakie uprawnienia dodatkowe można uwzględnić na recepcie pro familia?
Część tak, część nie – i ta druga grupa budzi wątpliwości. Można uwzględnić uprawnienia takie jak inwalidzkie, zasłużonego dawcy krwi czy dawcy przeszczepu. Nie można natomiast uwzględnić uprawnienia „ciąża” ani uprawnienia „senior”.
Przy ciąży da się jeszcze znaleźć jakieś wytłumaczenie, choć zwykle istnieje karta ciąży, a więc i dokument. Trudniej o merytoryczne uzasadnienie przy uprawnieniu senior, które jest wprost powiązane z metryką – z numeru PESEL od razu wynika, czy pacjent się kwalifikuje. Możliwym wyjaśnieniem jest chęć sprawowania przez płatnika większej kontroli nad lekami wydawanymi bezpłatnie, ale przekonującego uzasadnienia merytorycznego tu nie ma.
Warto też odnotować dwie różnice praktyczne: recepta pro auctore lub pro familia wygląda dokładnie tak jak recepta wystawiona przez lekarza czy pielęgniarkę i może zostać zrealizowana w każdej aptece – nie ma tu żadnego związku z apteką macierzystą farmaceuty, jeśli w ogóle ją ma. Wiąże się natomiast z obowiązkiem prowadzenia wykazu wystawionych recept, czyli swoistej dokumentacji ordynacji leku.
Na co uważać przy kontroli wystawiania recept?
Na to, że przepisy zmieniały się wielokrotnie, a kontrola zawsze prowadzona jest wstecz. To jedno z najbardziej praktycznych ostrzeżeń z całego odcinka.
Kontrolujący ma obowiązek podać podstawę formułowanego zarzutu niezgodności z przepisami. Jeżeli więc ktoś zarzuca aptece nieprawidłowe wystawienie recepty farmaceutycznej, warto sprawdzić, czy powołuje się na przepisy obowiązujące w kontrolowanym okresie, a nie na brzmienie dzisiejsze. Nie zakładając niczyjej złej woli – dokładne daty obowiązywania poszczególnych wersji przepisów potrafią umknąć.
Druga strona tego samego problemu dotyczy samych aptek. W praktyce zdarza się, że w aptece przechowywany jest tekst prawa farmaceutycznego z 2001 r. albo któryś z tekstów jednolitych sprzed kilkunastu lat. Przy skali zmian z 2020 r. nawet tekst z tamtego roku może już nie wystarczyć. Wniosek jest podwójny: trzeba mieć tekst aktualny do bieżącej pracy i umieć odtworzyć stan przepisów z okresu objętego kontrolą.
Czy recepta farmaceutyczna jest narzędziem niedocenianym?
Zdaniem Joanny – nie jest niedoceniana, jest natomiast wykorzystywana nie zawsze tak, jak zamierzał ustawodawca. W artykułach na ten temat powtarzają się dwa określenia: „niedoceniana” i „niewykorzystywana”. Odpowiedź jest bardziej zniuansowana.
Dobrym przykładem są przepisy o recepcie kontynuowanej, która miała być trzecią formą ordynacji leków. Weszły one w życie, ale dość nieoczekiwanie zaczęto mówić o pilotażu i dodatkowych warunkach, które trzeba spełnić, żeby taką receptę wystawiać. Nasuwa się wniosek, że farmaceuci wciąż nie cieszą się pełnym zaufaniem płatnika publicznego i ustawodawcy – inaczej niż zaufaniem pacjentów. Z jednej strony przyznaje się uprawnienia, z drugiej rzuca dodatkowe kłody pod nogi.
Ocena końcowa pozostaje jednak pozytywna: możliwość wystawiania obu rodzajów recept pozwala farmaceucie wykorzystywać wiedzę fachową w znacznie szerszym zakresie niż przy samej realizacji recept. To krok w dobrym kierunku, choć – jak to bywa – apetyt rośnie w miarę jedzenia.
FAQ
Kto może wystawić receptę farmaceutyczną? Farmaceuta wykonujący zawód w aptece ogólnodostępnej, w przypadku zagrożenia zdrowia pacjenta.
Czym różni się recepta farmaceutyczna od recepty pro auctore i pro familia? Receptę pro auctore i pro familia może wystawić każdy farmaceuta z prawem wykonywania zawodu, także niepracujący w aptece ogólnodostępnej. Wystawia się ją przez gabinet.gov.pl, nie zawiera uzasadnienia wydania leku i może być refundowana, w przeciwieństwie do recepty farmaceutycznej.
Czy farmaceuta musi wystawić receptę farmaceutyczną na żądanie pacjenta? Nie. To uprawnienie, a nie obowiązek. Farmaceuta ocenia indywidualnie, czy w danych okolicznościach zachodzi zagrożenie zdrowia pacjenta.
Czy lek z recepty farmaceutycznej może być refundowany? Nie. Recepty farmaceutyczne są realizowane wyłącznie za stuprocentową odpłatnością.
Jakich leków nie można wypisać na receptę farmaceutyczną? Produktów kategorii Rp zawierających środki odurzające i substancje psychotropowe, wyrobów medycznych, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz leku recepturowego.
Co wpisać jako uzasadnienie wydania leku? Szczegółowe uzasadnienie odnoszące się do konkretnej sytuacji pacjenta. Samo stwierdzenie „kontynuacja terapii pacjenta” jest niewystarczające.
Czy receptę pro familia można wystawić dla szwagra albo dla rodziców partnerki? Nie. Ustawowe pojęcie rodziny obejmuje m.in. małżonka i partnera oraz rodziców męża lub żony, ale nie rodzeństwo małżonka ani rodziców partnera lub partnerki.
Czy wystawianie recept przez farmaceutę podlega kontroli? Tak. Jest to świadczenie zdrowotne, więc podlega kontroli na zasadach ogólnych, a organ kontrolujący zależy od tego, czy recepty są refundowane, czy nie.
Podsumowanie
Recepta farmaceutyczna to realne narzędzie w rękach farmaceuty, ale narzędzie obwarowane warunkami: przesłanką zagrożenia zdrowia, ograniczonym asortymentem, stuprocentową odpłatnością i obowiązkiem szczegółowego uzasadnienia wydania leku. Recepty pro auctore i pro familia dają większą swobodę, ale wiążą się z własnymi rygorami – od ustawowej definicji rodziny po obowiązek prowadzenia wykazu.
Wspólny mianownik jest jeden: to uprawnienie, a nie obowiązek, i każde jego użycie trzeba ocenić indywidualnie, w oparciu o wiedzę fachową i zasady sztuki. Z tego uprawnienia wynika zaś konkretna odpowiedzialność, także w razie kontroli.
Całej rozmowy Joanny Wiszniewskiej i Maćka Łokaja o recepcie farmaceutycznej posłuchasz w specjalnym, 28. odcinku podcastu „Recepta na przepis”.
Odcinek zrealizowany specjalnie dla firmy Polpharma.