Ale czy tylko o równowagę chodzi, czy też o coś więcej? Odpowiedzi na to pytanie poszukuję z gościem 42 odcinka podcastu, którym jest Agata Michalak. Agata jest radcą prawnym w Dziale Prawnym Gardens Tax and Legal i specjalistą w zakresie prawa pracy. Jednocześnie na co dzień wspiera również medycznych klientów naszej kancelarii.
Z odcinka dowiesz się również:
-> Czym jest work life balance?
-> Jakie zmiany propracownicze i prorodzinne przewidział ustawodawca w ramach pakietu work life balance?
-> Jakie skutki dla podmiotów leczniczych przyniesie wdrożenie tych przepisów?
Work Life Balance (równowaga między życiem zawodowym a prywatnym) wchodzi do polskiego prawa pracy w formie kilku aktów prawnych, a nie jednej ustawy. Zmiany dzielą się na dwie grupy: propracownicze (m.in. praca zdalna zamiast telepracy, nowe zasady umów na okres próbny, dodatkowe przerwy w pracy, obowiązek uzasadniania wypowiedzenia umowy na czas określony) oraz prorodzinne (m.in. urlop opiekuńczy, zwolnienie z powodu siły wyższej, dłuższy urlop rodzicielski i elastyczna organizacja czasu pracy). Dla podmiotów leczniczych oznacza to więcej pracy działów kadr oraz konieczność aktualizacji regulaminów pracy i wynagradzania z odpowiednim wyprzedzeniem.
Najważniejsze wnioski
- Pakiet Work Life Balance to kilka odrębnych aktów prawnych – część już weszła w życie, część była w chwili nagrania na etapie prac legislacyjnych.
- Telepraca zostaje zastąpiona pracą zdalną, a do kodeksu pracy trafia badanie trzeźwości pracownika (w systematyce obok monitoringu).
- Nowe zasady umów na okres próbny: do 1 miesiąca przy umowie na czas określony krótszej niż 6 miesięcy i do 2 miesięcy przy umowie trwającej od 6 do 12 miesięcy.
- Wypowiedzenie umowy na czas określony trzeba będzie uzasadnić – wcześniej takiego obowiązku nie było.
- Nowe uprawnienia rodzinne: urlop opiekuńczy (do 5 dni, bezpłatny), zwolnienie z powodu siły wyższej (2 dni lub 16 godzin, połowa wynagrodzenia) oraz dłuższy urlop rodzicielski (do 41 lub 43 tygodni).
- Podmioty lecznicze muszą zaktualizować regulaminy i obserwować daty wejścia w życie przepisów, aby być gotowe najpóźniej na dzień ich obowiązywania.
Czym jest Work Life Balance?
Work Life Balance to, w ujęciu unijnego ustawodawcy, równowaga między życiem zawodowym a prywatnym. Założenie jest takie, że każdy pracownik powinien zrównoważyć życie zawodowe i prywatne, a nowe przepisy mają mu w tym pomóc.
Pojęcie funkcjonuje od dłuższego czasu, ale dotąd kojarzyło się głównie z dużymi korporacjami. To wkrótce się zmieni – procedowana zmiana przepisów ma wdrożyć zasady work-life balance do polskiego prawa pracy, co dotknie również branżę medyczną.
Z jakich przepisów składa się pakiet Work Life Balance?
Pakiet Work Life Balance to nie jeden projekt, lecz kilka odrębnych aktów prawnych – część już obowiązuje, część jest na etapie legislacji. Warto o tym pamiętać, bo poszczególne zmiany wchodzą w życie w różnych terminach.
Na pakiet składają się przede wszystkim:
- Zmiany w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (projekt rządowy) – obowiązują od 1 lutego.
- Zmiany w kodeksie pracy dotyczące pracy zdalnej oraz badania trzeźwości (alkomatem) – projekty rządowe. W chwili nagrania odcinka projekt o badaniu trzeźwości oczekiwał na podpis prezydenta, a wejście w życie tych regulacji przewidywano na przełom marca i kwietnia (skrócono vacatio legis).
- Nowelizacja wdrażająca dwie dyrektywy unijne – projekt z pierwszej połowy stycznia, po pierwszym czytaniu w Sejmie. Chodzi o dyrektywę w sprawie przejrzystych i przewidywalnych warunków pracy w Unii Europejskiej oraz dyrektywę w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów.
Dyrektywy, w odróżnieniu od rozporządzeń, nie są stosowane wprost – muszą zostać implementowane (wdrożone) do polskiego systemu prawnego. Zgodnie z ich treścią implementacja powinna nastąpić już do sierpnia roku poprzedniego, ale przepisy się opóźniły – co, jak zaznaczono w odcinku, nie jest w Polsce przypadkiem odosobnionym.
Jak zmienia się badanie trzeźwości pracownika?
Nowe przepisy pozwolą pracodawcy samodzielnie przeprowadzać badanie trzeźwości pracownika – dotąd, i formalnie wciąż, konieczne było wezwanie policji. Brak wyraźnej podstawy prawnej był problemem, m.in. ze względu na dane medyczne.
Pojawiały się wprawdzie orzeczenia Sądu Najwyższego (SN), które próbowały tę sytuację przełamać, ale tylko połowicznie – przepis pozostaje przepisem, a takiego przepisu po prostu nie było.
Badanie trzeźwości zostanie wprowadzone do kodeksu pracy, w systematyce blisko monitoringu wizyjnego. W praktyce oznacza to, że kwestię tę należy uwzględnić w politykach prywatności oraz w regulaminach.
Jakie są najważniejsze zmiany propracownicze?
Poniżej najważniejsze zmiany nazwane w odcinku propracowniczymi – czyli te skierowane wprost do pracowników.
Praca zdalna zamiast telepracy
Telepraca zostaje usunięta z kodeksu pracy i zastąpiona pracą zdalną. To oceniany pozytywnie kierunek – pandemia pokazała potrzebę takich regulacji, a model pracy zdalnej się sprawdził. Przepisy o telepracy były już dość stare i nie odpowiadały rzeczywistości.
Nowe zasady umów o pracę na okres próbny
Umowę na okres próbny nadal można zawrzeć na okres nieprzekraczający 3 miesięcy, ale jej długość zostaje powiązana z planowaną umową na czas określony. Zasada jest następująca:
- jeżeli docelowa umowa na czas określony ma być krótsza niż 6 miesięcy – okres próbny nie może przekraczać 1 miesiąca;
- jeżeli umowa na czas określony ma trwać od 6 do 12 miesięcy – okres próbny nie może przekraczać 2 miesięcy.
Dodatkowo strony będą mogły przewidzieć wprost w umowie, że okres próbny przedłuży się o czas urlopu oraz innej usprawiedliwionej nieobecności pracownika.
Zakaz ograniczania dodatkowego zatrudnienia
Pracodawca nie będzie mógł zakazać pracownikowi jednoczesnego pozostawania w stosunku pracy z innym pracodawcą ani w stosunku cywilnoprawnym z innym podmiotem. To istotne np. dla osoby zatrudnionej w niepełnym wymiarze, która chce podjąć pracę również u innego pracodawcy.
Nowe elementy umowy i szersza informacja o warunkach zatrudnienia
Umowa o pracę zyska nowe obowiązkowe elementy, a pracodawca będzie musiał przekazać pracownikowi szerszą informację o warunkach zatrudnienia. W umowie trzeba będzie wskazać adres siedziby pracodawcy (a w przypadku osoby fizycznej prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą – adres zamieszkania) oraz dzień rozpoczęcia pracy.
W terminie 7 dni od dopuszczenia pracownika do pracy pracodawca będzie musiał poinformować m.in. o: przysługujących przerwach w pracy, dobowym i tygodniowym odpoczynku, zasadach pracy w godzinach nadliczbowych i rekompensaty za nią, zasadach pracy zmianowej oraz zasadach rozwiązywania stosunku pracy – w tym o długości okresu wypowiedzenia i o terminie odwołania się do sądu pracy. Ten ostatni element jest istotny, bo termin (najpierw 14, obecnie 21 dni) bywał zaskoczeniem – pracownicy dowiadywali się o nim dopiero z dokumentu wypowiedzenia.
Wniosek o zmianę rodzaju umowy
Pracownik zatrudniony co najmniej 6 miesięcy będzie mógł raz w roku kalendarzowym wnioskować o zmianę rodzaju umowy na umowę na czas nieokreślony lub o bardziej przewidywalne i bezpieczne warunki pracy – w tym o zmianę rodzaju pracy albo zatrudnienie w pełnym wymiarze.
Pracodawca może, ale nie musi, uwzględnić taki wniosek. Przepis został ujęty w formie niezobowiązującej sugestii: pracodawca powinien w miarę możliwości uwzględnić wniosek pracownika.
Obowiązek uzasadnienia wypowiedzenia umowy na czas określony
Przy wypowiedzeniu umowy o pracę zawartej na czas określony trzeba będzie wskazać przyczynę uzasadniającą – wcześniej takiego obowiązku nie było. To istotna zmiana, bo powody muszą być weryfikowalne i wymienione w treści wypowiedzenia.
Może to rodzić trudności dla pracodawców i skłaniać pracowników do występowania z powództwem do sądu pracy. Warto pamiętać, że wypowiedzenie nie jest tak proste, jak się wydaje: często podawana „utrata zaufania” nie jest błędem, ale nie może być samodzielnym, głównym powodem – musi wynikać z konkretnych, wcześniejszych przyczyn.
Dodatkowe przerwy w pracy
Pakiet wprowadza dodatkowe przerwy w pracy zależne od dobowego wymiaru czasu pracy. Wyglądają one tak:
- co najmniej 6 godzin pracy – prawo do przerwy trwającej co najmniej 15 minut;
- powyżej 9 godzin pracy – prawo do kolejnej przerwy co najmniej 15 minut (łącznie 30 minut);
- powyżej 16 godzin pracy – prawo do jeszcze jednej przerwy co najmniej 15 minut (łącznie 45 minut).
Jakie są najważniejsze zmiany prorodzinne?
Druga grupa zmian – nazwana w odcinku prorodzinnymi (prorodzicielskimi) – wynika z dyrektywy w sprawie równowagi między życiem zawodowym a prywatnym rodziców i opiekunów.
Zwolnienie z powodu siły wyższej
Pracownikowi będzie przysługiwać w ciągu roku kalendarzowego zwolnienie od pracy z powodu działania siły wyższej w pilnych sprawach rodzinnych spowodowanych chorobą lub wypadkiem, gdy niezbędna jest jego natychmiastowa obecność. Zwolnienie może wynieść maksymalnie 2 dni albo 16 godzin, a pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia w wysokości połowy. Pracodawca jest obowiązany takiego zwolnienia udzielić.
Urlop opiekuńczy
Nowy urlop opiekuńczy (do 5 dni) będzie udzielany, aby zapewnić osobistą opiekę lub wsparcie osobie wymagającej ich z poważnych względów medycznych – członkowi rodziny lub osobie zamieszkującej w tym samym gospodarstwie domowym. Członkiem rodziny jest tu syn, córka, matka, ojciec lub małżonek.
We wniosku pracownik będzie musiał wskazać imię i nazwisko osoby wymagającej opieki, przyczyny konieczności jej zapewnienia oraz – w przypadku członka rodziny – stopień pokrewieństwa, a w przypadku osoby z tego samego gospodarstwa domowego – jej adres zamieszkania. Za urlop opiekuńczy nie przysługuje wynagrodzenie.
Szersza ochrona przed wypowiedzeniem (art. 177)
Ochrona stosunku pracy zostanie rozszerzona – obejmie nie tylko pracownice w okresie urlopu macierzyńskiego, ale także pozostałych pracowników, w tym mężczyzn. Będzie ona przysługiwać już od dnia złożenia wniosku o urlop macierzyński, urlop na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlop ojcowski lub urlop rodzicielski. W tym okresie pracodawca nie będzie mógł wypowiedzieć ani rozwiązać umowy z takim pracownikiem.
Ochrona rodziców dzieci do lat 8
Pracownika wychowującego dziecko do ukończenia przez nie 8. roku życia nie wolno bez jego zgody zatrudniać w godzinach nadliczbowych, w porze nocnej ani w systemie przerywanego czasu pracy, a także delegować poza stałe miejsce pracy.
Dłuższy urlop rodzicielski
Urlop rodzicielski zostaje wydłużony: z 32 do 41 tygodni w przypadku urodzenia jednego dziecka oraz z 34 do 43 tygodni w przypadku większej liczby dzieci.
Elastyczna organizacja czasu pracy
Pracownik wychowujący dziecko do ukończenia 8. roku życia będzie mógł wnioskować o elastyczną organizację czasu pracy. Obejmuje ona telepracę (docelowo pracę zdalną), system przerywanego czasu pracy, system skróconego tygodnia pracy, system pracy weekendowej, ruchomy czas pracy lub indywidualny rozkład czasu pracy, a także obniżenie wymiaru czasu pracy.
Jakie skutki dla podmiotów leczniczych przyniosą nowe przepisy?
Wdrożenie pakietu Work Life Balance oznacza dla podmiotów leczniczych więcej pracy działów kadr oraz konieczność aktualizacji regulaminów pracy i wynagradzania. To typowy skutek każdej większej zmiany w prawie pracy.
Kluczowe jest tu wyprzedzenie. Regulaminy wchodzą w życie po określonym czasie od ogłoszenia – zmiany w regulaminie pracy trzeba ogłosić na 14 dni przed ich faktycznym wejściem w życie. Dlatego, aby być wzorcowo przygotowanym na dzień obowiązywania nowych przepisów, trzeba uważnie obserwować daty – zwłaszcza w okresie marca i kwietnia, w odniesieniu do pracy zdalnej i badania trzeźwości.
Trzeba też pamiętać, że przepisy o trzeźwości znajdą się (w systematyce kodeksu) przy monitoringu, więc muszą trafić do regulaminów – o ile te regulaminy w danym podmiocie istnieją, bo obowiązek ich posiadania nie dotyczy wszystkich pracodawców. Jeżeli w podmiocie działa organizacja związkowa, konkretne zmiany należy z nią skonsultować.
Warto przy tym pamiętać, że ochrona zdrowia to cały system pracowników – nie tylko lekarze i pielęgniarki, ale też salowe, pracownicy techniczni i administracyjni, w dużej części zatrudnieni na umowach o pracę i narażeni na stres oraz wypalenie zawodowe. Jest nadzieja, że nowe przepisy pomogą poprawić ich kondycję.
Czy nowe przepisy realizują ideę Work Life Balance?
Zdaniem gościni odcinka przepisy generalnie realizują założenia Work Life Balance – przynajmniej w zakresie równowagi dla rodziców i opiekunów – choć w szerszym ujęciu „mogło być lepiej”. Opinie o tych regulacjach są zróżnicowane i mają swoje plusy i minusy.
Z motywów dyrektywy wynika, że przyświecała jej idea równouprawnienia kobiet i mężczyzn. Skoro w społeczeństwie to na kobietach częściej spoczywa wychowywanie dzieci, rozwiązania umożliwiające ojcom większe zaangażowanie w życie rodzinne mogą odciążyć kobiety i ułatwić im pracę zawodową. Chodzi więc o odejście od modelu, w którym mężczyzna pracuje, a kobieta wychowuje dzieci, i o zrównanie szans obu stron.
Co istotne, dodatkowe zwolnienia i urlop opiekuńczy nie są ściśle związane z rodzicielstwem – odpowiadają też na potrzebę opieki nad osobami starszymi, na co, wobec starzejącego się społeczeństwa, wprost wskazują motywy dyrektywy.
FAQ
Czym jest Work Life Balance w prawie pracy? To wdrażana do polskiego prawa pracy zasada równowagi między życiem zawodowym a prywatnym, oparta m.in. na dwóch dyrektywach unijnych.
Czy Work Life Balance to jedna ustawa? Nie. To kilka odrębnych aktów prawnych – część już obowiązuje (m.in. zmiany od 1 lutego), a część była w chwili nagrania na etapie prac legislacyjnych.
Jak zmieniają się umowy o pracę na okres próbny? Nadal maksymalnie 3 miesiące, ale okres próbny powiązano z długością planowanej umowy na czas określony: do 1 miesiąca przy umowie krótszej niż 6 miesięcy i do 2 miesięcy przy umowie trwającej od 6 do 12 miesięcy.
Ile trwa urlop opiekuńczy i czy jest płatny? Urlop opiekuńczy wynosi maksymalnie 5 dni w roku i jest bezpłatny. Przysługuje na opiekę nad członkiem rodziny (syn, córka, matka, ojciec, małżonek) lub osobą z tego samego gospodarstwa domowego, wymagającą opieki z poważnych względów medycznych.
Jak zmienia się urlop rodzicielski? Zostaje wydłużony z 32 do 41 tygodni przy jednym dziecku oraz z 34 do 43 tygodni przy większej liczbie dzieci.
Czy pracodawca może teraz sam zbadać trzeźwość pracownika? Nowe przepisy mają to umożliwić – dotąd konieczne było wezwanie policji. Badanie trafi do kodeksu pracy, a jego zasady należy uwzględnić w regulaminach i politykach prywatności.
Czy trzeba będzie uzasadniać wypowiedzenie umowy na czas określony? Tak. Pojawia się obowiązek wskazania przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie, czego wcześniej nie było.
Co powinny zrobić podmioty lecznicze? Zaktualizować regulaminy pracy i wynagradzania, ogłosić zmiany z wyprzedzeniem (14 dni w przypadku regulaminu pracy), obserwować daty wejścia w życie przepisów i – jeśli działa związek zawodowy – skonsultować z nim zmiany.
Podsumowanie
Pakiet Work Life Balance to zestaw zmian w prawie pracy, które w chwili nagrania częściowo już obowiązywały, a częściowo były jeszcze procedowane. Dla podmiotów leczniczych najważniejsze jest, by nie czekać na wejście przepisów w życie, lecz przygotować regulaminy i procedury z wyprzedzeniem – obserwując terminy, zwłaszcza dla pracy zdalnej i badania trzeźwości. Kierunek zmian jest wyraźnie propracowniczy i prorodzinny, a ich celem jest równowaga między pracą a domem oraz równe szanse kobiet i mężczyzn.
Całą rozmowę o pakiecie Work Life Balance i jego praktycznych skutkach dla branży medycznej znajdziesz w 42. odcinku podcastu „Recepta na przepis” – z gościnią Agatą Michalak, radcą prawnym specjalizującą się w prawie pracy.